همیشه اضافهکردن چربی به جیره طیور ضروری نیست؛ اما وقتی انرژی جیره برای تأمین نیاز پرنده کافی نباشد، پودر چربی در جیره طیور میتواند راهی مؤثر برای افزایش تراکم انرژی باشد. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که مصرف خوراک کاهش یافته یا نیاز پرنده به انرژی افزایش پیدا کرده باشد. سن، سرعت رشد، میزان تولید، ترکیبات جیره و شرایط محیطی همگی در تعیین این نیاز نقش دارند.
در شرایط عادی، باید ابتدا مشخص شود که جیره فعلی چه مقدار انرژی قابلاستفاده در اختیار پرنده قرار میدهد. سپس میتوان درباره استفاده از منبع چربی تصمیم گرفت. برای مثال، در دورههای تنش گرمایی، کاهش مصرف خوراک میتواند دریافت انرژی را محدود کند. در چنین شرایطی افزایش تراکم انرژی جیره ممکن است به حفظ عملکرد پرنده کمک کند.
بنابراین، انتخاب پودر چربی در جیره طیور نباید فقط بر اساس درصد چربی محصول انجام شود. کیفیت منبع چربی، پروفایل اسیدهای چرب و نیاز واقعی جیره هم اهمیت دارند. در ادامه بررسی میکنیم که چه زمانی استفاده از پودر چربی توجیه دارد و چگونه باید مقدار و نوع آن را انتخاب کرد.
چه زمانی جیره طیور واقعاً به انرژی بیشتری نیاز دارد؟
افزایش نیاز انرژی همیشه به این معنی نیست که باید فوراً چربی بیشتری به جیره اضافه شود. قدم اول، بررسی مصرف واقعی خوراک و انرژی دریافتی پرنده است. نیاز انرژی طیور با عواملی مانند سن، سرعت رشد، سطح تولید، دمای محیط و فعالیت پرنده تغییر میکند. به همین دلیل، یک سطح انرژی مشخص نمیتواند برای همه گلهها مناسب باشد. Merck Veterinary Manual نیز تأکید میکند که مصرف خوراک با سطح انرژی جیره، دمای محیط و میزان تولید تغییر میکند.
برای تصمیمگیری دقیقتر، بهتر است ابتدا این موارد بررسی شوند:
- مصرف روزانه خوراک
- روند افزایش وزن یا تولید تخممرغ
- انرژی قابلاستفاده جیره
- سن و سویه پرنده
- دمای سالن و شرایط محیطی
- ترکیب و کیفیت مواد اولیه
اگر پرنده به دلیل شرایط محیطی یا کاهش مصرف خوراک، انرژی کافی دریافت نکند، افزایش تراکم انرژی جیره میتواند مطرح شود. در این شرایط، هلدینگ پیشوا میتواند در زنجیره تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنعت خوراک نیز مورد توجه قرار گیرد.
نکته مهم این است که با افزایش انرژی جیره، نباید سایر مواد مغذی نادیده گرفته شوند. وقتی پرنده خوراک کمتری مصرف میکند، غلظت اسیدهای آمینه، ویتامینها و مواد معدنی در پودر چربی در جیره طیور نیز باید متناسب با مصرف واقعی تنظیم شود.
از طرف دیگر، پژوهش منتشر شده در سال ۲۰۲۴ درباره سیستم ارزیابی انرژی در جیره طیور نشان میدهد که استفاده از مفهوم انرژی خالص میتواند ارزیابی دقیقتری از ارزش انرژی خوراک برای عملکرد جوجههای گوشتی ارائه دهد. این مطالعه در مجله Animal Nutrition منتشر شده است.
پودر چربی در جیره طیور چه زمانی ضروری میشود؟
در بیشتر جیرهها، پودر چربی را نمیتوان یک ماده ضروری و ثابت برای همه شرایط دانست. کاربرد آن زمانی بیشتر مطرح میشود که تراکم انرژی جیره باید افزایش پیدا کند، اما افزایش مصرف خوراک امکانپذیر نیست یا نمیتواند نیاز پرنده را پوشش دهد.
چربی از منابع متراکم انرژی محسوب میشود. بنابراین افزودن یک منبع چربی مناسب میتواند بدون افزایش زیاد حجم خوراک، انرژی بیشتری در اختیار پرنده قرار دهد. با این حال، تصمیم نهایی باید بر اساس فرمول کامل جیره گرفته شود، نه فقط درصد چربی محصول.
برای ارزیابی نیاز، این عوامل اهمیت بیشتری دارند:
| عامل | نقش در تصمیمگیری |
| انرژی جیره | مشخص میکند افزایش انرژی لازم است یا خیر |
| مصرف خوراک | کاهش مصرف میتواند دریافت انرژی را محدود کند |
| سن و مرحله تولید | نیاز انرژی در مراحل مختلف یکسان نیست |
| شرایط محیطی | گرما میتواند مصرف خوراک را کاهش دهد |
| نوع منبع چربی | قابلیت استفاده از انرژی و ترکیب اسیدهای چرب اهمیت دارد |
| تعادل جیره | افزایش انرژی باید با سایر مواد مغذی هماهنگ باشد |
در پژوهش سال ۲۰۲۴ درباره ارزیابی انرژی خوراک طیور نیز مشخص شد که ارزش نسبی منابع خوراک میتواند با تغییر سیستم ارزیابی انرژی متفاوت باشد و چربی در سیستم انرژی خالص ارزش انرژی بالاتری نسبت به سیستمهای متداول نشان میدهد.
بنابراین، هنگام انتخاب پودر چربی در جیره طیور بهتر است برگه آنالیز محصول، قابلیت استفاده از انرژی و مشخصات اسیدهای چرب نیز بررسی شود. صرفاً بالاتر بودن درصد چربی خام، معیار کافی برای انتخاب نیست. در مرحله تأمین نیز کیفیت محصول و نحوه ورود آن به زنجیره تولید اهمیت دارد. به همین دلیل، استفاده از خدمات تخصصی واردات میتواند بخشی از فرایند تأمین این نوع نهادهها باشد.

کاهش مصرف خوراک چگونه نیاز به چربی جیره را افزایش میدهد؟
رابطه ساده است: وقتی پرنده خوراک کمتری مصرف میکند، انرژی کمتری هم از همان جیره دریافت خواهد کرد. اگر نیاز انرژی همچنان بالا باشد، این کاهش مصرف میتواند به افت دریافت انرژی منجر شود.
طیور تا حدی میتوانند مصرف خوراک خود را با تراکم انرژی جیره تنظیم کنند. Merck Veterinary Manual گزارش میکند که پرندگان با افزایش انرژی خوراک، معمولاً مصرف خوراک را کاهش میدهند. به همین دلیل، در پودر چربی در جیره طیور باید تراکم سایر مواد مغذی نیز متناسب با مصرف خوراک تنظیم شود.
در چنین شرایطی، افزایش تراکم انرژی با استفاده از چربی یکی از گزینههای تغذیهای است. برای مثال، اگر مصرف خوراک به دلیل شرایط محیطی کاهش پیدا کند، افزودن یک منبع انرژی متراکم میتواند به جبران بخشی از کاهش دریافت انرژی کمک کند.
اما قبل از افزایش چربی، این مسیر را بررسی کنید:
- میزان واقعی کاهش مصرف خوراک را مشخص کنید.
- انرژی دریافتی روزانه را محاسبه کنید.
- عملکرد گله را با هدف مورد نظر مقایسه کنید.
- انرژی جیره را دوباره ارزیابی کنید.
- تعادل اسیدهای آمینه و سایر مواد مغذی را بررسی کنید.
این بررسی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مشکل همیشه فقط کمبود انرژی نیست. اگر جیره از نظر اسیدهای آمینه یا سایر مواد مغذی متعادل نباشد، افزایش انرژی بهتنهایی نمیتواند نتیجه مطلوب را تضمین کند.
در شرایطی که تامین نهاده از خارج انجام میشود، زمانبندی ورود مواد اولیه هم اهمیت دارد. تاخیر در ورود یک ماده میتواند برنامه تولید خوراک را تحت تاثیر قرار دهد. به همین دلیل، ترخیص کالا نیز بخشی از زنجیره تأمین نهادههای خوراک محسوب میشود.
در نهایت، هدف از افزایش چربی در پودر چربی در جیره طیور نباید صرفاً بالا بردن عدد انرژی روی برگه فرمول باشد. هدف اصلی، تأمین انرژی مورد نیاز پرنده در شرایطی است که مصرف معمول خوراک نمیتواند این نیاز را بهطور کامل پوشش دهد.
گرمای محیط چه تغییری در تصمیم استفاده از پودر چربی ایجاد میکند؟
در هوای گرم، تصمیمگیری درباره انرژی جیره اهمیت بیشتری پیدا میکند. پرنده برای کاهش تولید گرمای ناشی از دریافت و متابولیسم خوراک، معمولاً مصرف خوراک خود را کاهش میدهد. در نتیجه، دریافت انرژی و مواد مغذی نیز میتواند کاهش پیدا کند. مرورهای علمی درباره تنش گرمایی در طیور، کاهش مصرف خوراک را یکی از مهمترین عوامل افت عملکرد در این شرایط معرفی کردهاند.
اینجاست که افزایش تراکم انرژی در پودر چربی در جیره طیور میتواند مطرح شود. چربی از این نظر مورد توجه است که در مقایسه با پروتئین، گرمای حاصل از متابولیسم کمتری ایجاد میکند. به همین دلیل، استفاده از چربی در جیرههای مربوط به شرایط گرم بهعنوان یکی از راهکارهای تغذیهای بررسی شده است.
البته نباید نتیجه گرفت که هرچه چربی بیشتری به جیره اضافه شود، عملکرد بهتر خواهد شد. مقدار مصرف باید بر اساس شدت تنش گرمایی، میزان کاهش خوراک، مرحله رشد و ترکیب کلی جیره تعیین شود.
یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در Poultry Science نیز بررسی کرد که جیره با انرژی و اسیدهای آمینه بالاتر چگونه بر جوجههای گوشتی تحت تنش گرمایی اثر میگذارد. در این آزمایش، جیره با ۱۰۰ کیلوکالری انرژی متابولیسمی بیشتر و افزایش سطح اسیدهای آمینه با بهبود مصرف خوراک و وزن بدن همراه بود. این نتیجه مربوط به شرایط و طراحی همان آزمایش است و نباید بهعنوان یک سطح ثابت برای تمام جیرهها در نظر گرفته شود.
بنابراین هنگام خرید پودر چربی خوراک دام و طیور، بهتر است فقط قیمت و درصد چربی را مقایسه نکنید. مشخصات فنی، کیفیت محصول، پروفایل اسیدهای چرب و تناسب آن با فرمول جیره باید همزمان بررسی شوند.
در واقع، استفاده از پودر چربی در شرایط گرم زمانی معنا پیدا میکند که بخشی از مشکل، کاهش دریافت انرژی بهدلیل افت مصرف خوراک باشد. در کنار آن، تهویه مناسب، دسترسی کافی به آب و مدیریت دمای سالن همچنان ضروری هستند و جایگزین اصلاح جیره نمیشوند.
آیا افزایش چربی همیشه باعث بهبود رشد و ضریب تبدیل میشود؟
خیر. افزایش چربی بهتنهایی تضمین نمیکند که رشد پرنده بیشتر یا ضریب تبدیل بهتر شود. نتیجه نهایی به کل فرمول جیره، سطح انرژی، مصرف خوراک، قابلیت هضم چربی و تعادل اسیدهای آمینه بستگی دارد. اگر جیره از قبل انرژی کافی داشته باشد، اضافهکردن چربی بدون اصلاح سایر اجزا ممکن است مزیت مشخصی ایجاد نکند.
نوع چربی هم اهمیت دارد. در یک مطالعه روی جوجههای گوشتی، تفاوت منبع چربی باعث تفاوت در قابلیت هضم اسیدهای چرب و عملکرد شد. جیرههای دارای چربی غیراشباع در مقایسه با چربی اشباع، جذب موثرتری از اسیدهای چرب نشان دادند. این پژوهش روی جوجههای ۲۲ تا ۳۷ روزه انجام شد و در Animal Feed Science and Technology منتشر شده است.
بنابراین هنگام افزایش چربی، این موارد را هم بررسی کنید:
- آیا انرژی جیره واقعا پایینتر از نیاز پرنده است؟
- آیا مصرف خوراک کاهش پیدا کرده است؟
- منبع چربی چقدر قابلیت هضم دارد؟
- نسبت اسیدهای چرب اشباع و غیراشباع چگونه است؟
- سطح اسیدهای آمینه متناسب با مصرف خوراک تنظیم شده است؟
در نتیجه، هدف از مصرف پودر چربی در جیره طیور نباید صرفا بالا بردن انرژی باشد. هدف اصلی، رساندن انرژی قابلاستفاده به سطحی است که با شرایط پرنده و سایر مواد مغذی جیره هماهنگ باشد.
پروفایل اسیدهای چرب در انتخاب پودر چربی چه نقشی دارد؟
دو محصول ممکن است هر دو درصد چربی بالایی داشته باشند، اما ارزش تغذیهای یکسانی نداشته باشند. یکی از دلایل این تفاوت، پروفایل اسیدهای چرب در پودر چربی در جیره طیور است. نسبت اسیدهای چرب اشباع و غیراشباع میتواند روی هضم و جذب چربی اثر بگذارد.
در مطالعهای روی جوجههای گوشتی، جیرههای دارای چربی غیراشباع، قابلیت هضم بالاتری برای اسیدهای چرب داشتند. پژوهشگران همچنین گزارش کردند که درجه اشباع چربی، در فرایند جذب اسیدهای چرب اثر بیشتری از میزان اسیدهای چرب آزاد داشت. این مطالعه در سال ۲۰۲۱ در Animal منتشر شده است.
به همین دلیل، هنگام بررسی یک محصول بهتر است فقط عدد «چربی خام» را نبینید. برگه آنالیز میتواند اطلاعات بیشتری در اختیار شما قرار دهد:
| مشخصه | اهمیت در انتخاب |
| چربی خام | نشاندهنده مقدار کلی چربی محصول است |
| اسیدهای چرب اشباع | میتواند بر قابلیت هضم اثر بگذارد |
| اسیدهای چرب غیراشباع | معمولا قابلیت هضم بالاتری دارند |
| اسیدهای چرب آزاد | در ارزیابی کیفیت منبع اهمیت دارند |
| رطوبت و ناخالصی | بر ارزش واقعی محصول اثر میگذارد |
این موضوع در مرغهای تخمگذار نیز بررسی شده است. یک مطالعه ۱۵ هفتهای نشان داد درجه اشباع چربی، نسبت به میزان اسیدهای چرب آزاد، اثر بیشتری بر استفاده از چربی داشت.
بنابراین، انتخاب پودر چربی در جیره طیور باید بر اساس مشخصات واقعی محصول و نیاز جیره انجام شود، نه فقط درصد چربی درجشده روی محصول.
چگونه مقدار پودر چربی را بر اساس نیاز واقعی جیره تعیین کنیم؟
مقدار پودر چربی را نباید با یک عدد ثابت برای همه گلهها تعیین کرد. مقدار مناسب به انرژی مورد نیاز پرنده و ترکیب سایر مواد اولیه بستگی دارد. ابتدا باید مشخص شود جیره فعلی چه مقدار انرژی تأمین میکند و پرنده در عمل چه مقدار خوراک دریافت میکند.
برای این کار، بهتر است محاسبه از مصرف واقعی گله شروع شود. اگر مصرف خوراک پایین آمده اما نیاز انرژی تغییر چندانی نکرده باشد، افزایش تراکم انرژی با پودر چربی در جیره طیور میتواند منطقی باشد. در مقابل، اگر جیره از نظر انرژی در سطح مناسب قرار دارد، افزودن چربی بیشتر الزاماً توجیه تغذیهای ندارد.
یک روند عملی میتواند اینطور باشد:
مصرف خوراک ← انرژی دریافتی ← عملکرد گله ← بررسی کمبود ← اصلاح جیره
بعد از مشخصشدن نیاز انرژی، باید بررسی شود که چه مقدار از این نیاز از طریق غلات، روغنها و سایر مواد اولیه تأمین میشود. سپس میزان چربی مورد نیاز در فرمول تعیین میشود.
نکته مهم دیگر، حفظ تعادل مواد مغذی است. اگر مصرف خوراک کاهش یافته باشد، فقط انرژی نیست که کاهش پیدا میکند. دریافت پروتئین، اسیدهای آمینه، ویتامینها و مواد معدنی نیز کمتر میشود. بنابراین افزایش تراکم انرژی باید همراه با بازبینی تراکم سایر مواد مغذی انجام شود.
در یک مطالعه روی جوجههای گوشتی، تفاوت منابع چربی بر قابلیت هضم و انرژی قابلمتابولیسم جیره اثر گذاشت. پس در عمل، مقدار پودر چربی در جیره طیور باید نتیجه فرمولاسیون باشد، نه یک درصد ثابت که بدون توجه به شرایط گله به همه جیرهها اضافه شود.
چه زمانی افزودن پودر چربی میتواند نتیجه معکوس داشته باشد؟
گاهی مشکل جیره، کمبود چربی نیست. در چنین شرایطی افزایش بیدلیل آن میتواند هزینه خوراک را بالا ببرد، تعادل فرمول را تغییر دهد و نتیجه مورد انتظار را ایجاد نکند. یکی از خطاهای رایج، توجه صرف به درصد چربی و نادیدهگرفتن کیفیت آن است. چربیهای مختلف از نظر قابلیت هضم یکسان نیستند. درجه اشباع، میزان اسیدهای چرب آزاد و ترکیب اسیدهای چرب میتواند ارزش تغذیهای آنها را تغییر دهد.
از طرف دیگر، بالا بردن انرژی جیره با پودر چربی در جیره طیور بدون توجه به سایر مواد مغذی میتواند باعث شود پرنده با مصرف خوراک کمتر، مقدار کمتری از برخی مواد مغذی دریافت کند. بنابراین باید نسبت انرژی به اسیدهای آمینه و سایر مواد مغذی دوباره بررسی شود.
پیش از افزایش چربی، این نشانهها را جدی بگیرید:
- انرژی جیره از قبل در سطح مناسب است.
- مصرف خوراک بدون دلیل مشخص کاهش نیافته است.
- کیفیت یا قابلیت هضم منبع چربی مشخص نیست.
- عملکرد گله با هدف تولید هماهنگ است.
- سایر مواد مغذی هنوز بر اساس مصرف واقعی تنظیم نشدهاند.
در یک مطالعه روی مرغهای تخمگذار نیز افزایش اسیدهای چرب آزاد در برخی جیرهها با کاهش قابلیت هضم چربی و کلسیم همراه بود. البته اثرات مشاهدهشده به نوع منبع چربی نیز وابسته بود. بنابراین، استفاده از پودر چربی باید بخشی از یک تصمیم تغذیهای باشد، نه اقدامی جدا از فرمول کلی جیره.

چکلیست تشخیص نیاز به پودر چربی در جیره طیور
قبل از افزودن پودر چربی در جیره طیور ، بهتر است چند سؤال ساده اما مهم را بررسی کنید. این کار از مصرف غیرضروری محصول جلوگیری میکند و تصمیمگیری درباره انرژی جیره را دقیقتر میسازد.
اول از همه، مصرف واقعی خوراک را بررسی کنید. اگر مصرف خوراک کاهش یافته، دلیل آن را مشخص کنید. سپس انرژی جیره و عملکرد گله را با هم مقایسه کنید.
برای یک بررسی سریع، این چکلیست کاربردی است:
- آیا انرژی جیره برای مرحله فعلی پرورش کافی است؟
- آیا مصرف خوراک کمتر از مقدار مورد انتظار شده است؟
- آیا وزنگیری یا تولید کاهش پیدا کرده است؟
- آیا گله با تنش گرمایی مواجه است؟
- آیا کیفیت منبع چربی مشخص و قابلقبول است؟
- آیا پروفایل اسیدهای چرب محصول بررسی شده است؟
- آیا مقدار اسیدهای آمینه متناسب با انرژی جیره است؟
- آیا افزایش چربی از نظر اقتصادی توجیه دارد؟
اگر پاسخ چند مورد از این سؤالات مثبت باشد، بررسی استفاده از یک منبع چربی میتواند منطقی باشد. اما تصمیم نهایی باید بر اساس فرمول کامل جیره گرفته شود.
پژوهشهای تغذیهای نیز نشان میدهند که نوع چربی و قابلیت استفاده از آن میتواند به اندازه مقدار چربی اهمیت داشته باشد. برای نمونه، در مطالعات انجامشده روی جوجههای گوشتی، تفاوت منابع چربی بر هضم اسیدهای چرب و انرژی قابلاستفاده جیره اثر گذاشته است.
در نتیجه، بهترین نقطه شروع این نیست که بپرسیم «چقدر پودر چربی اضافه کنیم؟»؛ سؤال دقیقتر این است که «جیره فعلی دقیقاً چه مقدار انرژی کم دارد و بهترین راه جبران آن چیست؟»
حرف نهایی: چه زمانی پودر چربی در جیره طیور واقعاً ضروری است؟
پاسخ را باید در خود جیره و شرایط گله پیدا کرد، نه روی برچسب محصول. پودر چربی زمانی ارزش بیشتری پیدا میکند که پرنده برای حفظ رشد، تولید یا عملکرد مورد انتظار، به انرژی بیشتری نیاز داشته باشد و تأمین این انرژی از طریق افزایش مصرف خوراک امکانپذیر نباشد.
کاهش مصرف خوراک یکی از شرایط مهم در این تصمیم است. تنش گرمایی نمونه مشخصی از چنین وضعیتی محسوب میشود. پژوهشها نشان دادهاند که گرما میتواند مصرف خوراک طیور را کاهش دهد و در نتیجه دریافت انرژی و مواد مغذی را تحت تأثیر قرار دهد. در این شرایط، افزایش تراکم انرژی جیره با استفاده از چربی یکی از راهکارهای تغذیهای بررسیشده است.
با این حال، پودر چربی در جیره طیور یک راهحل ثابت برای همه گلهها نیست. مقدار مصرف باید با انرژی مورد نیاز پرنده، مصرف خوراک، سایر مواد اولیه و هدف تولید هماهنگ باشد. نوع چربی نیز اهمیت دارد و نباید فقط بر اساس درصد چربی خام محصول انتخاب شود.
از طرف دیگر، ارزیابی انرژی جیره موضوع سادهای نیست. پژوهشهای جدیدتر در زمینه سیستمهای ارزیابی انرژی طیور نیز بر اهمیت بررسی دقیق نحوه استفاده پرنده از انرژی تأکید دارند. در نهایت، بهترین تصمیم این است که ابتدا نیاز واقعی جیره مشخص شود و سپس نوع و مقدار پودر چربی انتخاب شود. این رویکرد هم از مصرف غیرضروری چربی جلوگیری میکند و هم امکان تنظیم دقیقتر انرژی جیره را فراهم میسازد.
سوالات متداول
۱. آیا پودر چربی برای همه جیرههای طیور ضروری است؟
خیر. نیاز به چربی افزوده به ترکیب جیره، سطح انرژی مورد نیاز، مصرف خوراک و شرایط پرنده بستگی دارد.
۲. آیا افزایش پودر چربی باعث افزایش وزن جوجه گوشتی میشود؟
الزاماً نه. اگر جیره از قبل انرژی کافی داشته باشد، افزایش چربی بهتنهایی تضمینکننده افزایش وزن یا بهبود ضریب تبدیل نیست.
۳. در هوای گرم استفاده از پودر چربی مفید است؟
در شرایط تنش گرمایی، کاهش مصرف خوراک میتواند دریافت انرژی را محدود کند. افزایش تراکم انرژی جیره یکی از راهکارهایی است که میتواند در این شرایط بررسی شود.
۴. هنگام خرید پودر چربی به چه مشخصاتی توجه کنیم؟
درصد چربی، پروفایل اسیدهای چرب، میزان اسیدهای چرب آزاد، رطوبت، ناخالصی و قابلیت هضم از مشخصات مهم هستند.
۵. آیا نوع اسیدهای چرب در ارزش پودر چربی اهمیت دارد؟
بله. پژوهشها نشان دادهاند که درجه اشباع چربی میتواند بر هضم و جذب اسیدهای چرب اثر بگذارد.
۶. مقدار مصرف پودر چربی را چگونه تعیین کنیم؟
مقدار آن باید بعد از بررسی انرژی جیره، مصرف واقعی خوراک، مرحله پرورش و ترکیب سایر مواد اولیه در فرمولاسیون مشخص شود.
۷. آیا چربی بیشتر همیشه باعث بهبود ضریب تبدیل میشود؟
خیر. کیفیت منبع چربی و تعادل کل جیره اهمیت دارد و افزایش چربی بدون توجه به این عوامل ممکن است نتیجه مورد انتظار را ایجاد نکند.


